Standvastigheid en hartstocht in de opera's van Monteverdi

Published in

Het libretto van de opera Il ritorno d'Ulisse in patria van Monteverdi is gebaseerd op de Odyssee, het heldenepos van Homerus uit de 8e eeuw v.C. De Odyssee bericht ons over de zwerftochten van koning Odysseus van Ithaca. Uit wraak laten de goden hem na de Trojaanse oorlog gedurende tien jaar over de wereld dwalen, voordat hij zijn thuishaven binnenvaart. Aangekomen op Ithaca, verschijnt de godin Minerva die hem vermomt als een bedelaar. In die gedaante nadert hij het paleis van zijn echtgenote Penelope. Hij mengt zich in een boogschutterswedstrijd tussen de minnaars die om haar hand strijden. Penelope zal haar hart schenken aan diegene die het lukt met de boog van Odysseus te schieten. Odysseus wint en doodt al zijn concurrenten. Wanneer hij echter zijn ware identiteit aan haar onthult, weigert Penelope hem te ontvangen, omdat ze niet zeker weet of hij degene is waar zij al twintig jaar op wacht. Dit ondanks bevestigende opmerkingen van haar zoon Telemachus en haar naaste verzorgster. Pas als Odysseus in details beschrijft hoe hun slaapvertrek eruit ziet, gelooft Penelope hem en volgt de hereniging.
Homerus schildert Penelope af als een wijze vrouw, met een hard van steen, die zich niet laat verleiden door de mening van anderen. Dit aspect van het karakter van Penelope moet Monteverdi en zijn tijdgenoten in het bijzonder hebben gefascineerd. In het libretto wordt zij omschreven als ‘een vrouw van onwankelbare trouw en kuisheid’. De kunstenaars en filosofen uit het 17e eeuwse Venetië, waar het humanisme stevig verankerd was, toonden op allerlei manieren aan in hun werk dat het verstand van de mens dat in staat was irrationele gevoelens te beteugelen. Trouw en geestkracht stonden hoger aangeschreven dan vluchtige emoties als hartstocht en passie, die in hun ogen slechts gebaseerd waren op een kortstondige lichamelijke aantrekkingskracht.

Twee jaar later maakte Monteverdi de opera L’incoronazione di Poppea. Het gedrag van de protagonisten uit dit werk staat haaks op de kuisheid en trouw van Penelope. Poppea en Nero laten zich volledig leiden door hun hartstocht en het woord trouw komt niet voor in hun vocabulaire. Het libretto van Il Ritorno is geschreven door Giacomo Badoardo in 1641. Net als Francesco Busenello, die het libretto van L’incoronazione di Poppea schreef, was Badoardo lid van de Accademia degli Incogniti. Dat was een lite¬raire salon in Venetië, wiens leden vooraanstaanden waren uit de aristocratie, de intelligentsia en de politiek. De Incogniti interesseerden zich in de stoïcijnse leefwijze van de Romeinse schrijver en filosoof Seneca. In een bundel geschriften van hen uit 1645 besteden zij aandacht aan Seneca en aan twee andere werken over het stoïcisme, de Essays van Michel de Mon¬taigne uit 1588 en De Constantia van Justus Lipsius 1584, waarvan sinds 1600 vele edities bestonden.

Als antwoord op de corrup¬te politiek in zijn tijd, pleitte Seneca voor het leven in de natuur ver weg van de stad. Lipsius stelt dat een mens de grote drukte om hem heen kan weren door boven de gebeurtenissen uit het dagelijks leven te staan. Daarvoor is zelfdiscipline, een vooruit¬zien¬de blik en geduld nodig. In het La¬tijnse woord con¬stantia zit ons woord constant, het bete¬kent ge¬moedsrust, stabi¬li¬teit en standvastig¬heid. Montaigne noemt geduld de absolute moeder van de constantia. Het is een geest¬kracht die gevoed wordt door het ver¬stand en niet door het gevoel. Een met verstand geveld oordeel heeft meer waarde dan een subjec¬tieve mening, vonden de schrijvers. Liefde die gebaseerd is op vriendschap en geestkracht(constantia) houdt eeuwig stand, ter¬wijl passio¬nele liefde die voorkomt uit lichamelijke aantrekkings¬kracht (inconstantia) vergankelijk is. Boven¬dien is die liefde ge¬vaarlijk. De ogen van een mooie vrouw kunnen mannen verblinden en zij geven haar macht. Dat de schrijvers zelf jonge mannen waren, die hun ogen niet onder stoelen of banken staken, wordt duidelijk in talloze hartstochtelijke gedichten over vrouwen. Precies deze verwarring tekent de libretto’s van de opera’s van Monteverdi. Een sprekend voorbeeld van dat gevaar verwoordt Telemaco, wanneer hij verslag doet van zijn bezoek aan Helena. Hij noemt haar een goddelijke schoonheid. “Ik keek haar bewonderend aan en verzonk in haar ogen. Haar ogen die de oorzaak zijn van de vlammende hartstocht die uiteindelijk heel Troje in brand heeft gezet en een ravage heeft aangericht”. Helena is de vrouw die ontvoerd werd door de Trojaanse prins Paris, wat de aanleiding van de Trojaanse oorlog vormde. “Paris is uiteindelijk gestorven, maar heeft wel het hoogste geluk gekend in die ogen van Helena”, zegt Telemaco.

Terwijl Il ritorno een overwinning van het verstand van Minerva is, is L’incoronazione een ode aan de liefde van Amor. Poppea is een vrouw die haar schoonheid als wapen in de strijd gooit en de liefde van Nero is bij uitstek een voorbeeld van inconstantia. Het andere liefdespaar uit die opera, Ottone en Drusilla zijn het toonbeeld van constantia. Zij worden aan het einde verbannen uit Rome en Poppea wordt tot keizerin gekroond, het passionele liefdesduet van Poppea en Nero sluit de opera af.
Zoals gezegd overwint in Il ritorno de standvastigheid. Het is vooral een eerbetoon aan het geduld van Penelope. Zij is de personificatie van constantia en ze laat ons zien dat de mens een individu is, die zich minimaal laat beïnvloeden door omstandigheden van buitenaf. De proloog introduceert de drie bovenmenselijke krachten de tijd, het noodlot en de liefde die aankondigen dat de mens hen nooit de baas zal zijn. Vervolgens laat Penelope in de opera zien dat zij daar wel degelijk toe in staat is. Zij wacht twintig jaar op haar geliefde, ze handelt onafhankelijk van haar omgeving en ze weert de peilen die Amor op haar af vuurt. In haar lamento dat zij direct na de proloog zingt, lijkt zij in het begin de wanhoop nabij, gaandeweg herovert zij de macht over haar gemoed en bereikt ze een staat van berusting. Zij zingt over de natuur die alle elementen terug laat keren in hun oorspronkelijke staat, en ook zal zorgen dat Ulisse terugkeert.

Toch doet de inconstantia ook van zich spreken in Il ritorno. De heerlijkheid van het onbekommerd beminnen en van de vluchtige liefkozingen wordt uitgebeeld door het liefdespaar Melanto en Eurimaco. Zij sporen Penelope voortdurend aan zich over te geven aan het genot van een nieuwe liefde. Het sterkste voorbeeld van inconstantia is de gulzige veelvraat Iro. Iro krijgt het aan de stok met de bescheiden herder Eumete, het symbool van een stoïcijnse levenswijze. Later sneuvelt Iro in het gevecht met Ulisse.
Zelfs Penelope heeft inconstantia nodig. Er zit namelijk een gevaar aan haar eenzijdige rationaliteit. Doordat ze zo sterk op haar verstand vertrouwt, heeft zij haar gevoelskracht en haar intuïtie verloren. Minerva, die met haar wijsheid boven de mensen uitsteekt, brengt Penelope daarom in een vlaag van verstandsverbijstering. Hierdoor is ze in staat haar intuïtie te laten spreken en oppert het idee van de boogschutterswedstrijd, waarmee ze uiteindelijk haar Ulisse terug krijgt. De wedstrijd is immers de brug naar Ulisse, omdat hij zich daarin met zijn boog kan manifesteren. Alleen omdat Penelope, met hulp van Minerva, voor een moment haar verstand los liet en haar gevoel liet spreken, opent ze de weg naar hereniging met Ulisse.
Hoe zit het met Ulisse, is hij zelf wel zo standvastig en trouw? Nee. De lezers van de Odyssee wisten net zo goed als wij nu, dat hij nogal wat avonturen met andere vrouwen beleeft tijdens zijn omzwervingen. Zo verbleef hij zeven jaar in de ban van de nimf Calypso en raakte verstrikt in de netten van Circe, die drie kinderen van hem baarde. Kennelijk telde de ontrouw van Ulisse niet mee, het libretto schenkt er geen aandacht aan.